Kalp ve damar cerrahisi, kalp, aort ve diğer atardamar ve toplardamarların hastalıklarını ameliyatla tedavi eden cerrahi daldır. Koroner bypass, kalp kapağı ameliyatları, aort anevrizması onarımı, varis ve damar tıkanıklığı ameliyatları bu alanın başlıca işleridir. Cerrah, kardiyolog ve anestezi ekibiyle birlikte çalışarak hangi işlemin uygun olduğuna karar verir.

Koroner arter hastalığı (kalp damarı tıkanıklığı), kalp kapağı hastalıkları, aort anevrizması ve diseksiyonu, doğuştan kalp hastalıkları ve kalp zarı hastalıkları kalp cerrahisi kapsamındadır. Damar tarafında periferik arter hastalığı, karotis (boyun damarı) darlığı, derin ven trombozu, varis, diyaliz için damar yolu açılması ve damar yaralanmaları yer alır.

Efor sırasında göğüste baskı, nefes darlığı, çarpıntı, bayılma, bacakta yürürken başlayan ağrı, bacaklarda şişlik ve görünür damar genişlemeleri başvuru nedenidir. Şiddetli göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, bayılma, ani şiddetli sırt ya da göğüs ağrısı veya bir kolda ya da bacakta ani solukluk, soğukluk ve ağrı acildir; beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin (Türkiye'de).

Doktor şikâyetlerinizi, aile öyküsünü, sigara ve alkol alışkanlıklarını, şeker, tansiyon ve kolesterol gibi hastalıklarınızı ve kullandığınız ilaçları sorar. Kalp ve akciğer dinlenir, nabızlar, bacaklardaki damarlar ve ciltteki bulgular kontrol edilir. Çoğu zaman getirdiğiniz tetkiklere bakılır ve gerekli ek incelemeler planlanır.

Kalp için EKG, ekokardiyografi (kalp ultrasonu), efor testi ve koroner anjiyografi, damarlar için renkli Doppler ultrason ve BT ya da MR anjiyografi kullanılır. Kan testleri (kolesterol, şeker, kanama ve pıhtılaşma değerleri) ve akciğer filmi ameliyat öncesi hazırlığın parçasıdır. Hangi tetkike gereksinim olduğuna şikâyetinize göre doktorunuz karar verir.

Her hastada ameliyat gerekmez; ilaç tedavisi, yaşam tarzı düzenlemesi ve anjiyoplasti ile stent gibi kapalı yöntemler çoğu zaman önce denenir. Ameliyat gerektiğinde koroner bypass, kapak tamiri ya da değişimi, aort onarımı, damar tıkanıklığında bypass veya damar açma ve varis ameliyatı yapılır. Bazı olgularda kasıktan girilen stent greft gibi endovasküler (kapalı) yöntemler açık ameliyata alternatif olabilir.

Kullandığınız tüm ilaçları, özellikle kan sulandırıcıları, alerjilerinizi ve geçirdiğiniz hastalıkları doktorunuza bildirin; hangi ilacı ne zaman bırakacağınıza yalnızca doktorunuz karar versin. Sigarayı bırakmak iyileşmeyi ve damar sağlığını belirgin biçimde olumlu etkiler. Ameliyat öncesi yemek ve içme talimatına uyun, ameliyat sonrası yardım için bir yakınınızla önceden planlama yapın.

Kardiyolog kalp hastalıklarını ilaçla izler ve tanı koyar, kapalı girişimlerle (anjiyografi, stent) tedavi edebilir; ameliyat yapmaz. Kalp ve damar cerrahı ise ameliyatla tedavi eder, örneğin bypass, kapak ya da aort ameliyatı yapar. İkisi çoğu hastada birlikte çalışır, çoğu zaman önce kardiyoloğa gidilir, ameliyat gerekirse cerrahiye yönlendirilir.

Koroner bypass, tıkanan ya da daralan kalp damarlarının atlanarak kalp kasına kan ulaştırılması için vücudun başka yerinden (bacak toplardamarı, göğüs ya da kol atardamarı) alınan damarın kullanıldığı bir ameliyattır. Birden fazla damar tıkanıklığı, ana koroner damarda darlık ya da şeker hastalığı gibi durumlarda stentten daha uygun olabilir. Karar kardiyolog ve cerrahın ortak değerlendirmesiyle anjiyografi bulgularına göre verilir.

Kapak mümkünse onarılır, onarım yeterli olmazsa mekanik ya da biyolojik (doku) kapakla değiştirilir. Mekanik kapaklar uzun ömürlüdür ancak ömür boyu kan sulandırıcı ilaç gerektirir, biyolojik kapaklar bu ilaç gereksinimini azaltır fakat zamanla yıpranabilir. Bazı uygun hastalarda kasık damarından girilen kapalı kapak değişimi (TAVI) de seçenek olabilir.

Aort anevrizması, vücudun en büyük damarı olan aortun bir bölümünün balon gibi genişlemesidir. Çoğu zaman belirti vermez ve başka nedenle yapılan görüntülemede saptanır; genişleme büyüdükçe yırtılma ya da diseksiyon riski artar ve bu yaşamı tehdit eder. Küçük anevrizmalar düzenli izlenir, belirli boyuta ulaşınca açık ameliyat ya da stent greft ile onarılır. Ani şiddetli sırt, karın ya da göğüs ağrısında 112'yi arayın.

Hafif olgularda varis çorabı, hareket ve bacakları yükseltme yeterli olabilir. Girişimsel yöntemler arasında lazer ya da radyofrekansla damarın kapatılması, köpük (skleroterapi), yapıştırıcı madde ve damarın cerrahi olarak çıkarılması vardır. Varis yalnızca estetik bir sorun değildir, şişlik, ağrı, ciltte renk değişimi ve yara gibi sonuçlara yol açabilir, bu yüzden Doppler ultrasonla değerlendirilmelidir.

Tipik belirti, yürürken baldır ya da uyluk ağrısıdır ve dinlenince birkaç dakikada geçer. Daha ileri durumda dinlenirken de ağrı, bacağın soğuk ve soluk olması, ayakta iyileşmeyen yara ve renk değişimi görülebilir. Sigara, şeker hastalığı, yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol riski artırır. Bacakta ani ağrı, soğukluk ve solukluk acildir, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.

Ameliyattan sonra genellikle birkaç gün yoğun bakımda ve ardından serviste izlenirsiniz. Göğüs kemiği birkaç hafta içinde kaynar, bu dönemde ağır kaldırmaktan ve zorlamaktan kaçınmanız gerekir. Kalp rehabilitasyonu programı, düzenli yürüyüş, sağlıklı beslenme, sigarayı bırakma ve ilaçların düzenli kullanımı uzun vadeli başarıyı artırır. Tam toparlanma çoğunlukla haftalar ile birkaç ay sürer.

Evet, doğuştan kalp hastalıkları (örneğin kalpte delik, kapak darlıkları, büyük damar anomalileri) çocuk kalp cerrahisi alanında ameliyatla düzeltilir. Bazıları bebeklik döneminde, bazıları daha büyük yaşta ve bazen birkaç aşamada ameliyat gerektirir; hafif olanlarda sadece izlem yeterli olabilir. Bu ameliyatlar çocuk kardiyolojisi ve çocuk kalp cerrahisi ekibinin ortak değerlendirmesiyle planlanır.

Mevcut tetkik sonuçlarınızı (anjiyografi, ekokardiyografi, BT) yorumlatmak, ameliyat kararı için ikinci görüş almak ve ameliyat sonrası kontroller için online görüşme uygun olabilir. Fizik muayene, EKG ve ultrason gibi değerlendirmeler yüz yüze yapılmalıdır. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bacakta ani ağrı gibi acil belirtilerde online görüşmeyi beklemeyin, doğrudan acile gidin.