Nükleer tıp, çok düşük miktarda radyoaktif madde (radyofarmasötik) kullanarak organların işleyişini görüntüleyen ve bazı hastalıkları tedavi eden tıp dalıdır. Anatomiyi değil, organın çalışmasını ve hücresel etkinliği gösterir. Türkiye'de uzmanlık eğitimi tıp fakültesinden sonra dört yıl sürer.

Kanserin evrelemesi ve tedavi yanıtının izlenmesi, tiroid hastalıkları, kemik metastazları ve kemik enfeksiyonları, kalp krizi sonrası kalp kası canlılığı, akciğer pıhtısı (emboli), böbrek işlevi ve demans araştırması başlıca kullanım alanlarıdır. Tedavi tarafında tiroid hastalıkları ve bazı kanserler için radyoaktif tedaviler yapılır.

Çoğu zaman kendi başınıza değil, başka bir uzmanın (onkolog, endokrinolog, kardiyolog, ortopedist) istediği bir görüntüleme ya da tedavi için başvurulur. Tiroid sorununuz varsa radyoaktif iyot tedavisi, kanser takibiniz varsa PET-BT planı için görüşebilirsiniz. Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı ya da bilinç kaybı gibi acil durumlarda nükleer tıpa değil, 112'ye başvurun.

Önce kısa bir görüşme yapılır, ardından genellikle damar yoluyla küçük miktarda radyofarmasötik verilir. İncelemeye göre belirli bir süre beklenir (kemik taramasında birkaç saat, PET-BT'de yaklaşık bir saat), sonra kamera altında yatarak görüntü alınır. İşlem ağrısızdır, sadece iğne girişi hissedilir.

En yaygınları kemik sintigrafisi, tiroid sintigrafisi, miyokard perfüzyon sintigrafisi, böbrek sintigrafisi, akciğer perfüzyon sintigrafisi ve PET-BT'dir. Görüntüler SPECT ya da PET kamerasıyla alınır, çoğu zaman aynı seansta BT ile birleştirilerek yorumlanır. Hangi tetkikin uygun olduğuna isteyen uzmanla birlikte karar verilir.

Radyoaktif iyot (I-131), tiroid fazla çalışmasında (hipertiroidi) ve bazı tiroid kanserlerinde kullanılır. Prostat kanserinde ve nöroendokrin tümörlerde hedefe yönelik radyoligand tedavileri, kemik metastaz ağrısında radyoaktif ilaçlar ve eklem içine radyosinovyortez uygulanabilir. Her tedavi için ayrıca radyasyondan korunma talimatları verilir.

Hazırlık incelemeye göre değişir. PET-BT'de genellikle birkaç saat açlık gerekir ve diyabetliler için şeker düzeyi önemlidir. Tiroid incelemesinde bazı ilaçlar ve iyotlu maddelerin önceden bırakılması istenebilir. Randevu verilirken size yazılı talimat verilir, ilaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin, öncesinde sorun.

Radyolojide röntgen, ultrason, BT ve MR gibi cihazlarla organın yapısı görüntülenir. Nükleer tıpta ise vücuda verilen radyoaktif madde organın çalışmasını ve metabolizmasını gösterir, bu yüzden hastalık yapısal değişiklikten önce fark edilebilir. İki alan birbirini tamamlar, PET-BT gibi cihazlarda ikisi birlikte kullanılır.

Kullanılan doz, tanıya katkısı gözetilerek mümkün olan en düşük düzeyde tutulur ve çoğu radyofarmasötik birkaç saat ile birkaç gün içinde vücuttan atılır. Radyasyon riski sıfır değildir, bu yüzden inceleme yalnızca gerçekten gerekli olduğunda istenir. Bol su içmek ve sık idrara çıkmak vücuttan atılımı hızlandırır.

PET-BT en sık kanserin yaygınlığını belirlemek, tedaviye yanıtı değerlendirmek ve nüksü araştırmak için istenir. Nedeni bulunamayan ateş, bazı enfeksiyon ve iltihap odakları, epilepsi odağı ve demans ayırımı da kullanım alanlarıdır. Her şüpheli durumda gerekmez, isteyen uzman gerekçeyi açıklar.

Kemik sintigrafisi, tüm iskeletteki kemik yapım etkinliğini gösterir. Kanserin kemiğe yayılımı, kemik enfeksiyonu, stres kırığı, açıklanamayan kemik ağrısı ve protez sonrası sorunlar için kullanılır. Madde verildikten yaklaşık üç dört saat sonra görüntü alınır, bu sürede su içmeniz önerilir.

Tiroid sintigrafisi, tiroidin hormon üretme etkinliğini ve nodüllerin çalışıp çalışmadığını gösterir. Radyoaktif iyot tedavisi ise yüksek dozda I-131 verilerek fazla çalışan tiroid dokusunun ya da ameliyat sonrası kalan tiroid kanseri hücrelerinin yok edilmesidir. Tedavi sonrası bir süre çocuklardan ve hamilelerden uzak durulması gibi korunma kuralları uygulanır.

Kalp kasının kan akımını dinlenme ve efor ya da ilaçla yapılan stres sırasında karşılaştırır. Koroner arter hastalığı şüphesinde, bilinen hastalıkta etkiyi değerlendirmek ve kalp krizi sonrası canlı kas dokusunu göstermek için kullanılır. İki aşamalı olduğu için incelemeyi kaç saatte tamamlayacağınız size önceden söylenir.

Hamilik şüphesi ya da emzirme varsa incelemeden önce mutlaka söyleyin. Hamilelikte çoğu inceleme ertelenir ya da alternatif bir yöntem seçilir, radyoaktif iyot tedavisi hamilelikte ve emzirirken yapılmaz. Emzirme gerekiyorsa incelemeye göre bir süre ara verilmesi ve sütün atılması önerilebilir.

Evet, böbrek sintigrafisi, kemik sintigrafisi ve tiroid incelemeleri çocuklarda kullanılır. Dozlar çocuğun kilosuna göre hesaplanır. Küçük çocuklar için hareketsiz kalmak zor olabilir, bu durumda ebeveynin yanında durması ya da gerekirse sakinleştirici yöntemler değerlendirilir.

Sonuç raporu çoğunlukla bir iki iş günü içinde hazırlanır ve istenen uzmana iletilir. İncelemeden sonra bol su için ve sık idrara çıkın. Birkaç saat boyunca küçük çocuklar ve hamilelerle yakın temastan kaçınmanız istenebilir, yönergeleri işlemi yapan ekip size verir.