Hantavirus: symptomen, besmetting, behandeling en preventie

Hantavirus: symptomen, besmetting en behandeling

Het hantavirus is een groep RNA-virussen die door knaagdieren op de mens worden overgedragen — meestal via inademing van lucht die verontreinigd is met opgedroogde urine, uitwerpselen of speeksel van besmette muizen of ratten. Afhankelijk van het type virus kan de infectie ernstige nier- of longschade veroorzaken. Overdracht van mens op mens is uiterst zeldzaam. Er bestaat geen specifieke antivirale behandeling en geen breed beschikbaar vaccin — de behandeling is ondersteunend. In Nederland komt hantavirus zelden voor, met enkele tot tien gevallen per jaar, hoofdzakelijk veroorzaakt door het Puumala-virus.

Waarom is hantavirus weer in het nieuws?

Begin mei 2026 bevestigde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) drie sterfgevallen en minstens acht vermoedelijke gevallen van hantavirus-infectie aan boord van een passagiersschip onderweg van Argentinië naar Kaapverdië via de zuidelijke Atlantische Oceaan. De WHO classificeerde het wereldwijde risico als laag, maar zet de monitoring voort en voert genoomsequencing van de monsters uit.

Het geval krijgt extra aandacht omdat het schip uit Argentinië vertrok, een gebied waar het Andes-virus circuleert — de enige hantavirus-variant waarvoor beperkte mens-op-mens overdracht is gedocumenteerd.

Voor Nederland is hantavirus geen nieuwe dreiging, maar wel een zeldzame infectie. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) registreert de gevallen sinds hantavirus in 2009 op de meldingsplichtige lijst is opgenomen. Daarnaast verdienen de vakantiebestemmingen in de Ardennen, de Eifel en delen van Duitsland speciale aandacht: in deze gebieden circuleert het virus actiever, en veel Nederlanders bezitten daar een vakantiewoning of brengen er hun vrije tijd door.

Wat is een hantavirus?

Hantavirussen behoren tot de familie Hantaviridae binnen de orde Bunyavirales en zijn RNA-virussen. De WHO erkent meer dan 20 soorten die pathogeen zijn voor de mens. Knaagdieren — muizen, woelmuizen en ratten — zijn de natuurlijke gastheren: zij dragen het virus chronisch zonder zelf ziek te worden en scheiden het maandenlang uit via urine, ontlasting en speeksel.

Hantavirus-infectie is een zoönose — een ziekte die van dier op mens overgaat. Afhankelijk van het virustype en de geografische regio ontwikkelen zich twee hoofdziektebeelden:

1. Hemorragische koorts met renaal syndroom (HKRS)

De dominante vorm in Europa en Azië. Tast vooral de nieren en het bloedvatensysteem aan. De WHO schat dat er wereldwijd jaarlijks ongeveer 150.000 gevallen voorkomen, waarvan meer dan de helft in China. In Nederland is vrijwel altijd het Puumala-virus verantwoordelijk, dat doorgaans een mildere ziekteverloop veroorzaakt.

2. Hantavirus-cardiopulmonaal syndroom (HPS)

Komt voornamelijk voor in Noord- en Zuid-Amerika. Tast de longen en het hart-vaatstelsel aan, met snel progressieve ademhalingsinsufficiëntie. Volgens de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) bedraagt de letaliteit ongeveer 38 procent. Deze vorm komt in Nederland niet voor.

Bijzonder geval: het Andes-virus

Het Andes-virus, dat circuleert in Patagonië (Argentinië en Chili), is de enige hantavirus-variant waarvoor beperkte mens-op-mens overdracht is gedocumenteerd. Dit gegeven is bijzonder relevant in de context van de scheepsuitbraak van 2026.

Hantavirus in Nederland: epidemiologie

Hantavirus is in Nederland zeldzaam, maar het komt voor. Het RIVM coördineert de surveillance in samenwerking met Erasmus MC (afdeling Viroscience) en de Universiteit Wageningen (zoönose-onderzoek). De belangrijkste kenmerken:

• Het aantal jaarlijks bevestigde klinische gevallen blijft doorgaans onder de tien, met af en toe pieken

• Het Puumala-virus is veruit het meest voorkomende type, overgedragen door de rosse woelmuis (Myodes glareolus)

• De meeste gevallen worden gerapporteerd in Oost- en Zuid-Nederland — Twente, Achterhoek, Limburg — gebieden met meer bos en knaagdiervriendelijke biotopen

• Het virus wordt sinds 2009 systematisch gemonitord; in dat jaar werd hantavirus opgenomen in de meldingsplicht (groep B-ziekten)

• Seroprevalentiestudies tonen aan dat hantavirus al langer in Nederland circuleert; veel infecties verlopen waarschijnlijk subklinisch en blijven onopgemerkt

• De letaliteit is laag, doorgaans onder de 1 procent

Een meldenswaardig aspect: een aanzienlijk deel van de Nederlandse hantavirus-blootstelling vindt waarschijnlijk plaats buiten Nederland, bij vakantiehuizen en wandelroutes in de Eifel, de Ardennen, het Sauerland en aangrenzende Duitse en Belgische regio's, waar het virus actiever circuleert.

Symptomen van hantavirus

De infectie verloopt meestal in twee fasen. De eerste symptomen lijken sterk op die van influenza of COVID-19, wat vroege diagnose bemoeilijkt.

Incubatietijd: doorgaans 12 tot 21 dagen na blootstelling. In zeldzame gevallen tussen 5 en 60 dagen.

Beginfase (dagen 1 tot 5)

• Plotseling opkomende hoge koorts

• Hevige spierpijn, vooral in de rug, heupen en schouders

• Ernstige vermoeidheid

• Hoofdpijn en duizeligheid

• Maag-darmklachten: misselijkheid, braken, buikpijn, soms diarree

• Koude rillingen

• Roodheid van gezicht en hals

Tweede fase (dagen 4 tot 10)

Afhankelijk van het virus splitst het ziektebeeld zich:

HKRS (niervorm — Nederland)

• Lage rugpijn — kenmerkend symptoom

• Sterk verminderde urineproductie (oligurie), tot anurie

• Bloed in de urine (hematurie)

• Wazig zien of voorbijgaande bijziendheid — een typisch vroeg symptoom bij Puumala-infectie

• Petechiën (kleine rode stipjes op de huid)

• Bloedingen uit neus of tandvlees

• Lage bloeddruk, soms shock

HPS (longvorm — Amerika)

• Duidelijke kortademigheid en versnelde ademhaling

• Droge hoest

• Longoedeem

• Shock en ademhalingsinsufficiëntie

Belangrijk: als je recent contact hebt gehad met knaagdieren of mogelijk besmette ruimtes en deze symptomen ontwikkelt, raadpleeg dan zonder uitstel een arts. Een vroege ondersteunende behandeling verbetert de prognose aanzienlijk.

Hoe wordt hantavirus overgedragen?

Belangrijkste route — inademing van aerosolen: wanneer urine, ontlasting en speeksel van besmette knaagdieren opdrogen, komen de virusdeeltjes in de lucht terecht bij het vegen, verplaatsen van voorwerpen of schoonmaken. Gesloten en slecht geventileerde ruimtes — schuren, zolders, kelders, schuilhokken, lange tijd ongebruikte vakantiehuizen — vormen het hoogste risico.

Andere gedocumenteerde routes:

• Aanraken van besmette oppervlakken gevolgd door contact met mond, ogen of neus

• Beet door een besmet knaagdier (zelden)

• Inname van voedsel dat besmet is met knaagdierspeeksel (zelden; maagzuur inactiveert het virus meestal)

Routes waarlangs hantavirus zich NIET verspreidt:

• Mens-op-mens overdracht in het dagelijks leven. De enige uitzondering is het Andes-virus in Zuid-Amerika.

• Bloedtransfusie is niet als overdrachtsroute gedocumenteerd.

• Huisdieren (honden, katten) en boerderijdieren zijn geen gastheren van het virus. Ze kunnen besmet materiaal echter wel mechanisch overdragen als ze knaagdieren hebben gevangen.

Wie loopt risico?

Verhoogd risico geldt voor:

• Boeren, veehouders en bosbeheerders

• Jagers, wandelaars, kampeerders

• Mensen die langdurig ongebruikte ruimtes schoonmaken — vooral bij het openen van een vakantiehuis aan het begin van het seizoen

• Bouwvakkers, ongediertebestrijders

• Laboratoriumpersoneel dat met knaagdieren werkt

• Bewoners van plattelandsgebieden in endemische regio's

Bijzondere aandacht voor Nederlanders: een groot deel van de blootstelling vindt plaats tijdens vakanties in Duitsland, België of de Ardennen. Het schoonmaken van een Duitse vakantiewoning na de winter, een wandeling in een natuurgebied met dichte knaagdierpopulatie of het verblijf in een schuilhut zijn klassieke risicosituaties.

In Nederland zelf concentreren de gevallen zich vooral tussen april en oktober, de periode van hoogste knaagdieractiviteit.

Diagnose

De diagnose berust op een combinatie van klinisch vermoeden, blootstellingsanamnese en laboratoriumbevestiging.

1. Anamnese: de sleutelvraag is of er recent contact is geweest met knaagdieren of een verblijf in mogelijk besmette ruimtes (vakantiehuisje, schuur, kelder, bosgebied) in de voorafgaande weken — inclusief reizen naar buurlanden.

2. Lichamelijk onderzoek: beoordeling van circulatie, nierfunctie en bloedingsneiging.

3. Laboratoriumonderzoek:

• Serologie (ELISA): detectie van IgM- en IgG-antistoffen tegen hantavirus

• PCR: detectie van viraal RNA, vooral nuttig in de vroege fase

• Volledig bloedbeeld: trombocytopenie is bijna altijd aanwezig

• Nierfunctie: creatinine, ureum

• Urineonderzoek: proteïnurie, hematurie

• Leverfunctie ter beoordeling van multi-orgaandisfunctie

4. Beeldvorming:

• Röntgenfoto of CT-scan van de borstkas bij vermoeden van longbetrokkenheid

• Echografie van de nieren bij vermoeden van niervorm

In Nederland is hantavirus-infectie meldingsplichtig (groep B): laboratoria moeten bevestigde gevallen rapporteren aan de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD).

Behandeling van hantavirus

Er bestaat geen goedgekeurde antivirale therapie en er is geen breed beschikbaar vaccin in Nederland of de Europese Unie. De behandeling is ondersteunend en wordt afgestemd op het klinische beeld.

Bij HKRS (niervorm)

• Ziekenhuisopname bij matige tot ernstige vormen

• Hemodialyse kan levensreddend zijn bij acute nierinsufficiëntie

• Zorgvuldige vocht- en elektrolytenbalans

• Bloeddrukondersteuning

• Behandeling van bloedingscomplicaties, indien nodig met bloedproducten

Bij HPS (longvorm)

• Behandeling op de intensive care

• Zuurstoftherapie, zo nodig mechanische beademing

• Zorgvuldig vochtmanagement (overbelasting verergert het longoedeem)

• Hemodynamische ondersteuning met vasopressoren

Antivirale middelen

Ribavirine heeft in sommige onderzoeken mogelijk effect getoond bij vroege toediening in HKRS, maar het bewijs is gemengd en het is geen standaardbehandeling. De beslissing wordt per geval genomen door een internist-infectioloog.

Vroege diagnose en passende ondersteunende behandeling zijn de belangrijkste prognostische factoren.

Preventie: hoe bescherm je jezelf?

Bij gebrek aan een vaccin berust preventie op knaagdierbestrijding en veilig schoonmaken van mogelijk besmette ruimtes.

Thuis en op het werk:

• Sluit gaten en kieren waardoor knaagdieren naar binnen kunnen

• Bewaar voedsel en dierenvoer in goed sluitende bakken

• Zorg voor regelmatige afvalverwijdering

• Verwijder mogelijke schuilplaatsen rond gebouwen: houtstapels, struiken en vuilnis

Bij het schoonmaken van langdurig ongebruikte ruimtes (hoogste risico):

• Ventileer minstens 30 minuten voordat je naar binnen gaat

• Veeg en stofzuig nooit droog — dit verspreidt het virus in de lucht

• Bevochtig oppervlakken met een desinfecterende oplossing (bijvoorbeeld verdunde bleek 1:9 of een geregistreerd desinfectiemiddel) en veeg vervolgens met een vochtige doek

• Draag minimaal een FFP2- of N95-masker en waterdichte handschoenen

• Was na afloop grondig je handen en was kleding op minstens 60 °C

Bij activiteiten in de natuur (kamperen, wandelen, jagen):

• Vermijd kamperen vlakbij knaagdierholen of -sporen

• Bewaar voedsel in luchtdichte bakken, bij voorkeur boven de grond

• Gebruik een tent met ingenaaide bodem of slaap op een verhoogd ligvlak

Speciale aandacht bij Duitse en Belgische vakantiehuizen: ventileer ze grondig na de winter, draag bescherming bij het schoonmaken en vermijd droog vegen in zolders, kelders of schuren.

Wanneer naar de arts?

Zoek snel medische hulp als:

• Je recent contact hebt gehad met knaagdieren of mogelijk besmette ruimtes (vakantiehuis, schuur, kelder, bosgebied) en je ontwikkelt hoge koorts, hevige spierpijn of ernstige hoofdpijn

• Er kortademigheid, aanhoudende hoest of duidelijk verminderde urineproductie ontstaat

• Je petechiën of onverklaarbare bloedingen opmerkt

De eerste consultatie is meestal bij de huisarts, die je zo nodig doorverwijst naar een internist-infectioloog, nefroloog of longarts afhankelijk van het ziektebeeld.

Veelgestelde vragen

Is hantavirus besmettelijk van mens op mens?

Onder normale omstandigheden niet. De enige gedocumenteerde uitzondering is het Andes-virus in Zuid-Amerika, waar een beperkt aantal gevallen van overdracht tussen mensen is gerapporteerd.

Hoe gevaarlijk is hantavirus in Nederland?

In Nederland verlopen de meeste gevallen mild tot matig en is de letaliteit lager dan 1 procent. De gevallen worden voornamelijk veroorzaakt door het Puumala-virus, dat een milder verloop heeft dan andere hantavirus-soorten.

Bestaat er een vaccin tegen hantavirus?

Er is geen geregistreerd vaccin in Nederland of de Europese Unie. Sommige Aziatische landen gebruiken geïnactiveerde HKRS-vaccins met beperkte beschikbaarheid en effectiviteit.

Kan mijn hond of kat hantavirus aan mij overdragen?

Nee. Huisdieren zijn geen gastheren van het virus. Als ze echter knaagdieren vangen, kunnen ze besmet materiaal mechanisch het huis binnenbrengen.

Wat is de incubatietijd?

Doorgaans 12 tot 21 dagen, in zeldzame gevallen 5 tot 60 dagen.

Ik heb muizenkeutels gevonden in mijn schuur — moet ik me zorgen maken?

Het vinden van keutels betekent niet dat je besmet bent. Het risico komt van het inademen van deeltjes tijdens het schoonmaken. Ventileer minstens 30 minuten, bevochtig oppervlakken met een desinfectiemiddel, draag een FFP2-masker en handschoenen, en veeg of stofzuig nooit droog. Met deze maatregelen daalt het risico aanzienlijk.

Loop ik risico op een vakantie in Duitsland of de Ardennen?

In delen van Duitsland (vooral Beieren, Baden-Württemberg, Noordrijn-Westfalen) en in de Ardennen circuleert het Puumala-virus actiever dan in Nederland. Het risico tijdens kortere bezoeken is beperkt, maar bij het schoonmaken van een vakantiewoning na de winter is voorzichtigheid geboden: ventileren, niet droog vegen, masker en handschoenen dragen.

Welke regio's in Nederland zijn het meest getroffen?

De meeste gevallen worden gemeld in Oost- en Zuid-Nederland — Twente, Achterhoek, Limburg — gebieden met meer bos- en natuurterrein.

Is hantavirus meldingsplichtig in Nederland?

Ja. Hantavirus staat sinds 2009 op de meldingsplichtige lijst (groep B). Bevestigde gevallen worden gemeld bij de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD).

Belangrijkste punten

• Hantavirus is een RNA-virus dat door knaagdieren wordt overgedragen, voornamelijk via inademing van aerosolen uit hun opgedroogde uitwerpselen.

• In Nederland is hantavirus zeldzaam; het Puumala-virus is verantwoordelijk voor vrijwel alle gevallen, met een mild verloop en lage letaliteit.

• Een aanzienlijk deel van de blootstelling van Nederlanders vindt plaats tijdens vakanties in Duitsland, België of de Ardennen.

• Mens-op-mens overdracht treedt in het dagelijks leven niet op, met uitzondering van het Andes-virus.

• Er is geen vaccin of specifiek antiviraal middel beschikbaar — de behandeling is ondersteunend.

• Preventie berust op knaagdierbestrijding en veilig schoonmaken van mogelijk besmette ruimtes.

• De anamnese van knaagdiercontact is de waardevolste aanwijzing voor de diagnose.

Medische disclaimer: dit artikel heeft een algemeen informatief doel en vervangt geen professioneel medisch advies, diagnose of behandeling. Raadpleeg altijd een gekwalificeerde zorgverlener bij gezondheidsvragen.

Bronnen: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Erasmus MC Viroscience, Universiteit Wageningen, Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), Centers for Disease Control and Prevention (CDC).

Redactionele noot: dit artikel is opgesteld door het redactieteam van HekimDoktor. Beoordeling door een internist-infectioloog wordt aanbevolen vóór publicatie.